Absurd, ironia i poczucie humoru

Świat jest brudny, szary, smutny i ogólnie zniechęcający do życia – wszyscy o tym wiemy. Wie o tym też Filip Surowiak. Jego opowiadania pokazują nam jednak, że między czernią a bielą jest jeszcze mnóstwo odcieni szarości. I kolory także. A wręcz cała "Wiązka" kolorów, trzeba się tylko dobrze przyjrzeć.

"Wiązka" jest pokręconym, ale nie pozbawionym sensu kolażem przeróżnych obrazów. Obok elementów religii, filozofii i historii mamy Tolkiena, dalej High School Musical, Rambo,  Asterixa i Obelixa, Britney Szparkę oraz Tesco, a wszystko w otoczeniu pieca kaflowego i domowych zwierząt. Cała masa odniesień do współczesności płynnie przeplata się tu z nawiązaniami do klasyki literatury i historii. Koncepty są błyskotliwe i niezwykle pomysłowe, z gatunku tych, które do głowy przychodzą w najmniej spodziewanym momencie. Trzeba przyznać, że niektóre z opowiadań wywołują szczery śmiech, autor ma zresztą świetne wyczucie humoru sytuacyjnego, jak np. w przekomicznej opowieści o podbojach miłosnych pewnego psa („Zwierzęta”) czy w nocnej rozmowie dwóch kolegów („Niespodzianka”), inne zaś zmuszają do intensywnego myślenia.

Na szczególną uwagę zasługuje niezwykle barwna opowieść o hiszpańskim święcie ognia Las Fallas – autor po prostu przenosi nas w samo serce na wpół pogańskiej fiesty, którą sam porównuje do wojny, analizując przy tym jej mechanizmy. Opowiadanie to („Mass Fallas”), które można by potraktować bardziej jako esej filozoficzny, okraszone jest cytatami Jose Ortegi y Basseta, dotyczącymi kondycji współczesnego człowieka, którego nie interesuje nic poza własnymi korzyściami. Surowiak stawia sprawę jasno: Pogrążyliśmy się w spirali odwracania uwagi od tego, co ważne, poprzez rozmnożenie się specjalizacji i braku pomysłu na ogarnianie całości. Świat postindustrialny jest światem ludzi posiadających zasłyszane poglądy (…).

Język "Wiązki" jest prosty, pełen kolokwializmów i przekleństw, ale to nadaje opowiadaniom swojskiej atmosfery charakterystycznej dla pogawędki dwóch kumpli. Jednak prostota nie ujmuje nic bogactwu opisów, które wyjątkowo plastycznie pobudzają naszą wrażliwość na świat. Autor zresztą sam wykazuje niezwykłą spostrzegawczość, co widać przede wszystkim w stawianych przez niego diagnozach dotyczących współczesności. I nie mam tu na myśli tylko opisu miejsc; jego spostrzeżenia odnośnie marności ludzkiego losu, charakterystyki społeczeństwa, demokracji, kultury obrazkowej, filozofii wojny czy też problemu umasowienia jednostki i jej ubezwłasnowolnienia są bardzo na czasie i zdecydowanie pobudzają do własnych przemyśleń o sensie istnienia. Wolna wola jest złudzeniem, a człowiek jako jednostka tak naprawdę niewiele znaczy i niewiele może, a już na pewno nie ma nic wpływu. I jakkolwiek smutno to brzmi, nie sposób się z tym nie zgodzić. Co więcej, Filip Surowiak z porażającą dosadnością obnaża wszelkie grzechy współczesności: nadmierne zaufanie demokracji i, co za tym idzie, wyzbycie się wszelkich zasad moralnych i społecznych.

„Wiązka” to zbiór krótkich, ale treściwych opowiadań właściwie o wszystkim, a więc o życiu. Trochę się dzieje we Wrocławiu, trochę w Walencji. W przeważającej większości nie są to typowe opowiadania z fabułą, lecz bardziej zapisy przemyśleń, w których quasi-fabuła jest tylko impulsem do rozważań. Sytuacje są z życia wzięte, trochę na zasadzie anegdoty, trochę wyznania. Jest krótko, zwięźle i – co chyba najistotniejsze – na temat i z trafną, czasami złośliwą i sarkastyczną, puentą. Niektórymi pomysłami autor przenosi czytelnika na zupełnie inny poziom rzeczywistości i właśnie to nadaje „Wiązce” tak niesamowitego charakteru.

Filip Surowiak, Wiązka, Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2011.