Ahmadineżad, ta-arof i perskie ogrody

Hooman Majd – wnuk ajatollaha i syn irańskiego dyplomaty, który wychował się i wykształcił w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, jest wprost wymarzonym przewodnikiem po zawiłościach irańskiej kultury i polityki. W reportażu „Ajatollah śmie wątpić” prowadzi czytelnika do miejsc, w które dotrzeć może tylko Irańczyk, łącząc w swoich opowieściach amerykański światopogląd z wyniesionym z domu szacunkiem dla irańskiej tradycji.

Antropologowie od lat nawołują do opisywania danej kultury przez jej uczestników, a nie ludzi z zewnątrz. Hooman Majd, choć bliżej mu do dziennikarstwa niż antropologii, spełnia ten postulat w dwójnasób, oferując swoim czytelnikom opowieść o Iranie, napisaną przez rodowitego Irańczyka, który potrafi wyłuskać specyficzne dla swojego kraju niuanse i wytłumaczyć ich znaczenie ludziom wywodzącym się z szeroko rozumianej kultury „zachodniej”. Podwójna perspektywa, którą dzięki swojemu pochodzeniu i wykształceniu posiada reporter, jest dla zachodniego czytelnika niezwykle cenna, ponieważ staje się przyczynkiem do zrozumienia mentalności Irańczyków, ich wyborów religijnych i ideologicznych, a także linii politycznej objętej przez irański rząd. Kontekst kulturowy Majd sprawnie łączy z perspektywą historyczną, objaśniając czytelnikom motywy, które kierują mieszkańcami tej jedynej na świecie religijnej republiki, dzięki którym islamska rewolucja nadal ma się dobrze, a znienawidzony przez amerykańskie media Ahmadineżad został dwukrotnie wybrany na prezydenta.

Informacje o tym, co myślą i czego oczekują współcześni Irańczycy, Majd czerpie w głównej mierze z prywatnych, często przypadkowych rozmów, które przeprowadza podczas swojego pobytu w Iranie. Jego informatorami są w równej mierze członkowie rodziny, przyjaciele i znajomi, co kierowcy taksówek, handlarze, studenci, czy sklepikarze. Jednocześnie reporter, który pełnił kiedyś funkcję konsultanta w Republice Islamskiej, ma bliski kontakt z prezydentami Chatamim i Ahmadineżadem, ajatollahami, ministrem spraw zagranicznych i ambasadorem Iranu przy ONZ. Dzięki temu, w swoich reportażach zderza ze sobą codzienne poglądy Irańczyków z perspektywą rządową. Ma to ogromne znaczenie, ponieważ Majd nie boi się zadawać pytań na tematy kontrowersyjne, takie jak wzbogacanie uranu, czy kwestionowanie holocaustu przez prezydenta Ahmadineżada. W rozmowach z osobistościami o radykalnych światopoglądach zachowuje się swobodnie, skłaniając swoich rozmówców do szczegółowego wyjaśnienia obranych przez nich stanowisk.

 Iran opisany przez Hoomana Majda, jak zauważa sam autor, w niewielkim stopniu przypomina ten z czasów Chomeiniego. Posiada dwie twarze – publiczną i prywatną, które oddzielone są od siebie za pomocą wysokich murów. To, co dzieje się za ścianami perskich ogrodów, często nie ma nic wspólnego z powszechnie znanym obrazem tego kraju. Maid zwraca czytelnikom uwagę na niezwykle popularne w Iranie popołudniowe palenie opium, opowiada o irańskiej miłości do poezji, perskich kotach i kobietach, prowadzących taksówki. Podaje także wiele przykładów przenikania do Iranu elementów zachodniego stylu życia. Dużo miejsca poświęca rozważaniom na temat irańskiej dumy, w prosty sposób objaśniając subtelności ta-arofów (perska etykieta polegająca na umniejszaniu się w oczach rozmówcy) i niebezpieczeństwa związane z haku (łatwe do rozszyfrowania aluzje, mające na celu obrażenie rozmówcy, czego nie można dokonać w sposób bezpośredni).

Oprócz ogromnej wartości kulturowej, siłą książki „Ajatollah śmie wątpić” jest dobrze poprowadzona narracja. Hooman Majd o rzeczach poważnych pisze tak jak na to zasługują, w pozostałych przypadkach nie stroni jednak od humoru i ironii. Dzięki takiemu podejściu, szczeremu opisowi doświadczeń autora i dosłownemu przytaczaniu dialogów jego rozmówców, książkę czyta się jak kawałek dobrej powieści, a podróż po współczesnym Iranie, na którą zaprasza Hooman Majd w jednakowej mierze kształci i fascynuje.

 Hooman Majd, Ajatollah śmie wątpić, wydawnictwo Karakter, Kraków 2010.