Dzielni Czesi, czy tchórzliwe Pepiki?

Znamy pobieżnie Karela Gotta, Helenę Vondráčkovą i dzielnego wojaka Szwejka. Śmieszy nas Jožin z bažin. Czeskie filmy mają swoich wiernych fanów. Ba! Wyznawców! Proza Hrabala i Kundery zajmuje poczesne miejsce we wszelakich „niezbędnikach inteligenta”. Jeszcze piwo i absynt, i w zasadzie tutaj kończy się potoczna wiedza o naszych południowych sąsiadach. Wiedza rubaszna i z przymrużonym okiem. Mariusz Surosz – historyk, filozof i dziennikarz - postanowił wyjaśnić i uwolnić od stereotypów fenomen Czechów. „Pepiki” to jego debiut książkowy. Sensacyjny podtytuł „Dramatyczne stulecie Czechów” niewątpliwie zachęca do lektury, a włożony w nią wysiłek jest w pełni satysfakcjonujący.

Autor sprawnie wybrnął z konwencji książki historycznej. Zamiast nużącej rozprawy, którą jako naukowiec miał prawo popełnić, czytelnik dostaje do rąk książkę w swej zawartości krwistą i mięsistą. Zawiłe losy Czechów w dwudziestym wieku, zostały opowiedziane przez pryzmat bohaterów tych wydarzeń. Siedemnaście szkiców biograficznych prowadzi czytelnika przez meandry historii najnowszej naszych południowych sąsiadów. Wśród bohaterów, których życiorysy obrazują losy swego kraju, znaleźli się politycy, dziennikarze, robotnicy, inteligenci i artyści. Pełen przekrój czechosłowackiego społeczeństwa. Chociaż nie do końca. Wybrane przez Mariusza Surosza postacie w swym postępowaniu uwikłały się celowo lub przypadkowo w wielką politykę. Mamy więc do czynienia z osobami nieprzeciętnymi i zaangażowanymi w sytuacje wyjątkowe dla swego kraju.

Poznajemy na przykład Charlottę Garigue-Masarykową – Amerykankę będącą żoną Tomasza Masaryka – pierwszego prezydenta niepodległej Czechosłowacji. Opowieść o niej jest historią zarówno rodzącego się nowego państwa, jak i rodzinnych problemów, macierzyństwa oraz patriotyzmu, jakiego wzorem dla Czechów była pochodząca z zagranicy pierwsza dama. Osobny rozdział poświęcono jej synowi – Janowi. Syn prezydenta był zdiagnozowanym medycznie lekkim wariatem, pijaczyną, imprezowiczem i kobieciarzem. Pomimo hulaszczego trybu życia, przyszło mu udźwignąć ciężar powagi i legendy ojca. Pełnił urzędy ministra spraw zagranicznych i ambasadora. Po II Wojnie Światowej także był członkiem rządu w czasie, gdy komuniści zdobywali coraz większą władzę. Jego śmierć w dość niejasnych okolicznościach do dziś rozbudza wyobraźnię Czechów.

Wśród postaci opisanych przez autora znalazły się osoby o niepospolitych życiorysach. Są wśród nich dziennikarka będąca kochanką Franza Kafki, komunistką i narkomanką; as lotnictwa i gwiazda wśród równie walecznych pilotów z polskiego dywizjonu 303; sudecki Niemiec będący stu procentowym nazistą; poeta - zdobywca literackiego Nobla i obrońca praw człowieka; czy chociażby murarz prowadzący bibliotekę nielegalnie wydawanej w czasach komunistycznych literatury.

To tylko kilku bohaterów „Pepików”, a niewymienieni są równie interesujący jak wyżej wspomniani. Wszystkie opisane biografie się zazębiają i uzupełniają. Za każdym życiorysem kryje się inna intrygująca i wciągająca historia. Początkowo ma się wrażenie, że autor skupia się głównie na świecie polityki. Nie ucieka jednak od innych dziedzin życia. Wraz z przemierzaniem stron książki i rozwojem wydarzeń środek ciężkości przesuwa się coraz bardziej w świat sztuki. Wszak, jak twierdzi autor: Praga w okresie międzywojennym była jedną ze stolic kulturalnych Europy, bodajże najbardziej wyrazistą po Paryżu. Opisane przez Surosza środowisko kultury jest jednak strefą silnie związaną z bieżącą polityką i opozycją demokratyczną czasów socjalistycznej Czechosłowacji.

Czy zawarte w książce biogramy trafnie naświetlają wiek dwudziesty nad Wełtawą? To już pytanie dla historyków. Czy są one interesujące dla czytelnika? Tutaj nie ma wątpliwości. Surosz dzięki przyjętej formule reportażu historycznego i doskonałemu stylowi pozwala czytelnikowi wessać się w losy „Pepików”. Istotny jest również fakt, że autor nie dubluje tematów podejmowanych przez Mariusza Szczygła w bestselerowym „Gottlandzie”. Choć obaj autorzy penetrują ten sam fragment rzeczywistości, to jednak ich dzieła mogą stanąć obok siebie na półce czytelnika, dla którego knedle i piwo nie dają pełni wiedzy o krainie nad Wełtawą.

Mariusz Surosz, Pepiki. Dramatyczne stulecie Czechów, wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2010.