IN FLAGRANTI: Sztuka wprowadza dziecko w świat

In Flagranti to miejsce na analityczne teksty, kontrowersyjne opinie, polemiki oraz prezentację własnych poszukiwań kulturalnych. W kwietniu prezentujemy artykuły poświęcone szeroko pojętemu aspektowi niezależności w kulturze. Teksty do przyłapania w każdą niedzielę. Tematem czerwca są dzieci w sztuce i sztuka dla dzieci. Dzisiaj o tym, czego dzieci i dorośli mogą nauczyć się obcując ze sztuką, opowiada Patrycja Mastej.

W 2009 wraz z Dominiką Sobolewską i Pawłem Janickim zostałaś laureatką nagrody WARTO za "Interaktywny plac zabaw”. Opowiedz trochę o projekcie. Skąd ten pomysł?

Pomysł powstał jeszcze podczas studiów na ASP. Z Dominiką Sobolewską postanowiłyśmy współpracować przy projekcie dyplomowym. Byłyśmy na kierunkach projektowych, ja na wzornictwie przemysłowym ona na projektowaniu wnętrz, stwierdziłyśmy, że nasze talenty i sposoby ekspresji artystycznej się uzupełniają. Padła propozycja zaprojektowania czegoś dla dzieci, ze względu na niesamowitą elastyczność odbiorcy i możliwość wykazania się fantazją. Postanowiłyśmy przygotować centrum wprowadzające dzieci w świat sztuki, gdzie przy okazji własnych prac artystycznych, zapraszałyśmy dzieci do odbioru zjawiska, jakim jest sztuka. Pomysł okazał się na tyle trafny, że udało się go zrealizować i nadal ewoluuje. W praktyce, pierwszą wystawę zorganizowałyśmy, w BWA Design, zainteresowała się nią Sylwia Świsłocka - Karwot z Dolnośląskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. Na potrzeby działalności Zachęty projekt przekształcił się w cykl regularnych spotkań warsztatowych, koordynowany przeze mnie do teraz. „Warsztat sztuki” odbywa się w każdy wtorek gościnnie w Muzeum Architektury. Przy Zachęcie w tamtym czasie nie było możliwości zrealizowania projektów wystawienniczo-ekspozycyjnych, więc pojawiło się Centrum Sztuki WRO. We współpracy z Pawłem Janickim przygotowaliśmy Interaktywny Plac Zabaw. Centrum Sztuki WRO zajmuje się popularyzacją poważnej, nowoczesnej sztuki wykorzystującej szeroko rozumiane nowe media. Nasze koncepcje wspaniale się dopełniły – oswojenie małego odbiorcy, a poprzez tego małego również rodziców ze sztuką czasami trudną, bo najnowszą i przez to nie dla wszystkich zrozumiałą. Wspólnie uznaliśmy, że warto podjąć wysiłek twórczy i finansowy na realizację wystawy integrującej dwa środowiska i to przeczucie się sprawdziło. W trakcie tournee po Polsce Interaktywny trafił do Warszawskiej Galerii Zachęta, gdzie wystawę przyszło zobaczyć 60 000 osób. Przerosło to nasze oczekiwania i  mile zaskoczyło faktem, że jest na realne zapotrzebowanie na tego typu integracje pokoleń. Aż musieliśmy kilka razy tam jeździć i naprawiać drobne usterki.

W naszym trzy osobowym zespole ja zajęłam się sferą tematyczno- ilustracyjną, wprowadzającą element baśni i narracji, Dominika zapanowała nad kreacją obiektów przestrzennych, Paweł Janicki dodał do tego wartość multimedialną i dźwiękową. Wraz z dodaniem trzeciego elementu muzyczno - multimedialnego, obiekty ożyły w pełni. Pobudzają wszystkie zmysły a do tego mają walor samoobsługowy. Pochłaniają widza i umożliwiają kreację, na własny, intuicyjny sposób. Taką instalacją, która świetnie integruje to połączenie sił są Faktury. Możemy podejść do pulpitu – wielkiej klawiatury, na której znajduje się pięć przycisków z prawdziwą trawą, wodą, parą, korą i kamieniami a na ścianie widzimy projekcję z dużą animacją. Manewrując przy tych wielkich przyciskach, sterujemy obrazem na ekranie i słyszymy dźwięki przyrody „płynące z tego obrazu”. Przez obserwację materiału fotograficznego, jesteśmy w stanie wczuć się, wejść w trans, obserwując różne konfiguracje krajobrazów występujące w przyrodzie. Nauka szacunku i obserwacji. To taka trochę zabawa w Boga, w której po swojemu miksujemy zjawiska, które nas otaczają. Wiemy, jak wygląda trawa i niebo. Mamy ikoniczny obraz tych poszczególnych elementów, ale dzięki tej zabawie widzimy, że może być mnóstwo odcieni trawy, mnóstwo tonów nieba i wody.

Powstanie prac poprzedzało swoiste badanie terenowe, które zrealizowałyście w przedszkolu przy ulicy Niemcewicza. Powiedz, jak wyglądały Wasze spotkania z dziećmi, co wniosły do projektu i czego Was to nauczyło?

Bardzo nas ucieszyła ta możliwość. Pierwsze badania odbywały się jeszcze na studiach i polegały na swobodnych rozmowach z dziećmi. Oczywiście zapoznałyśmy się z podstawowymi założeniami i tendencjami pedagogicznymi. Chociaż mi osobiście zależało na tym żeby swoją intuicję bajkowości skonsultować z dziećmi. Okazało się, że czujemy ją podobnie. Przygotowywałam w tym celu próbne obrazy – kolaże, które miały pobudzić strumień skojarzeń i wywołać emocje oraz dyskusje. Tak powstał cykl dotyczący koloru, perspektywy i linii. Poprzez analizę różnorodności detali odpowiednio zestawionych w cykle tematyczne, dzieci mogły otworzyć się na bogactwo znaczeniowe ich treści. Zadziałało. Gdy pokazywałam te obrazy bardzo żywo reagowały i po tym wzburzeniu emocjonalnym poznałam, że to jest sensowny kierunek.

Co jest najważniejsze w sztuce dla dzieci? W którym miejscu znajduje się ośrodek ciężkości. Czy chodzi o to, że dajemy dziecku narzędzie do ekspresji własnej wyobraźni i fantazji, czy właśnie ta bajkowość, baśniowość, o której mówisz? Czy może raczej interaktywność, czyli nawiązanie dialogu z dzieckiem niestandardową drogą?

Wszystkie te elementy na raz. Tak staram się przygotowywać prace aby dialog z nimi utwierdził dziecko w radości kreowania indywidualnych skojarzeń. Przypominam o ważności wnikliwej obserwacji otoczenia, dlatego pracuje na bazie fotografii. Dzięki niej mamy wizualny kontakt z rzeczywistością, wszystkie przytaczane przeze mnie elementy są cytatami z jej bogactwa. Kiedy dziecko ma możliwość żonglowania tymi cytatami, dochodzi do procesu kreacji, to ono wybiera które obrazy ze sobą połączyć i jak. Albo, co do nich dodać, tak jak w przypadku nowej instalacji "Rysunkowa rozmowa z murami", którą stworzyłam dla Dolnośląskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych na tegoroczną Noc Muzeów [instalacja znajduje się obecnie w Łokietka 5 – Infopunkcie Nadodrze, zobacz zdjęcie poniżej – przyp. red.]. Oprócz obserwacji detali możemy ścieralnym mazakiem dorysować dowolny komentarz na gotowym już obrazie. Podsumowując - daję dzieciom jak największą wolność wyboru i buduję takie art zabawki, które pokażą im, że każdy może wybrać inaczej. Powstała w wyniku tej różnorodności postaw forma jest piękna i świetnie ilustruje uzupełnianie się społecznych talentów. Moje projekty uczą zaufania do własnych intuicyjnych fascynacji i umożliwiają ich wydobycie. Podczas twórczej pracy krystalizują się pasje nie tylko w kierunku plastyki, ale i biologii, matematyki, lub poezji.

Cały czas podkreślam znaczenie rzeczywistości, bo w niej jesteśmy osadzeni, więc nie ma, co od niej za bardzo uciekać w bajkowość. Aczkolwiek, teraz odrobinę sobie sama zaprzeczę, na bazie rzeczywistości można tę dobroć bajkowości zbudować, ale ze świadomością tego, skąd ona się wzięła. W „Rozmowie z murami” widzimy zmontowane ze sobą brudne ściany nadodrzańskich bloków. Jest w nich zawarty hołd dla poezji tego konkretnego krajobrazu, uwypuklenie jego siły przez nagromadzenie charakterystycznych motywów, pozwalających spojrzeć na pejzaż abstrakcyjnie. Obcując z obrazem sami decydujemy czy damy się zaskoczyć i oburzyć brutalności realizmu, czy odnajdziemy w nim początek pięknej surrealistycznej historii. Podczas ekspozycji praca wywoływała skrajne reakcje – starsi mówili: O jejku, jak ja nie lubię tego miejsca, jak tu jest brzydko, a wchodziły dzieci, które mają zdolność patrzenia na świat świeżo, wyjątkowo realnie i dosłownie (ignorują umowy dorosłych, co do skali ocen piękna i brzydoty) i jeśli widziały, że rura im przypomina trąbę słonia to nie wahały się tego podkreślić i nie widziały w tym brudu. Przeradza się to w pracę grupową, gdzie rodzice mogą się nauczyć od dzieci, jak patrzeć na świat, wychodząc od tej realności do coraz bardziej rozbudowanych skojarzeń.