Pisarz, to znaczy mężczyzna

Amerykanin, Żyd, Pisarz, Profesor, Mężczyzna – Philip „Bestseller” Roth – uznany, uhonorowany, czytany. Posądzany o mizoginię i lubieżny stosunek do kobiet. Przewrotny autobiografista godny polecenia na długie wieczory i szybkie poranki. Swoją prozą uwodzi, zwodzi, porywa i porzuca.

Najstarszy syn Bessie i Hermana Rothów – amerykańskich Żydów, urodził się w roku 1933 w Newark (New Jersey). Studia, po epizodzie w armii, związały go na dobre z literaturą. Został nauczycielem języka angielskiego. Rok po debiucie (1959, „Goodbye Columbus”) otrzymał prestiżową The National Book Edward, ale spektakularny rozgłos przyniósł mu wydany dziesięć lat później „Kompleks Portnoya”. Roth zdobył wszystkie najważniejsze amerykańskie nagrody literackie. W roku 1998 za „Amerykańską sielankę” uhonorowano go Pulitzerem. Jego nazwisko rok po roku wymieniane jest wśród pretendentów do Nobla.  Od sześćdziesięciu  lat wykłada. Ostatnio w nowojorskim Hunter College.

POST(POP)MODERNIZM

Roth jest pisarzem popularnym, ponieważ posługuje się popularnym (i nie jest to określenie w żaden sposób wartościujące) wachlarzem tematycznym: rodzina, wiara, małżeństwo, ciało, seks, śmierć. Wszystko w kulturowym szafarzu Ameryki: wizja epoki maccarthyzmu w „Wyszłam za komunistę” (1998); zamiłowanie do baseballu w „The Great American Novel”(1973), dzieciństwo i konflikt pokoleń w „Amerykańskiej sielance”. Obok swoistej lokalności pojawia się autorefleksja, znamionująca literacki postmodernizm. Od początku proza Rotha ma wyraźnie ludyczny charakter – Roth gra z czytelnikami, najczęściej w autotematyzm. W „Kompleksie Portnoya” rozwija wątki żydowskiego pochodzenia, prowadząc jednocześnie zjadliwą, ocierającą się o antysemityzm, krytykę żydowskiej rodziny, w której matka, będąc najbardziej niezapomnianą postacią, którą spotkał syn, jest żywiołem niemal destrukcyjnym. Psychoanalityczny monolog Alexa Portnoya jest kolejną ze współczesnych aktualizacji toposu spowiedzi dziecięcia wieku, które poszukuje swojego miejsca. Próbę jego wskazania podejmuje Roth w „Przeciwżyciu” (1986). Wpisuje się tym samym we współczesny nurt anglojęzycznej prozy żydowskiej, obok Bernarda Malamuda i Saula Bellowa.  

ZAANGAŻOWANIE

Autor „Amerykańskiej sielanki” bywa też pisarzem społeczno-politycznym. Wykazuje szczególny rodzaj zaangażowania – zaangażowania w życie, które jest jego największą pasją. Roth to przede wszystkim pisarz życia, tego, co nieskrępowane, przejmujące, wszechogarniające, bliskie – i przez to twórca literatury popularnej, w której odbiorca przygląda się bohaterowi (im bliżej tym lepiej) targanemu namiętnościami, których sam nie doświadcza lub do doświadczenia których nie chce się przyznać. Ta kompensacyjna funkcja literatury popularnej zaspokaja nowoczesną perwersję zmysłowego bycia w świecie takim, jaki jest.

KOBIETY

Roth upamiętnił swoje byłe żony w swoich książkach. Ale są to portrety niechlubne i trudno znaleźć u tego autora kobietę, na której męska uwaga skupia się dłużej niż chwilę. Zaraz po rozwodzie, druga (była) żona, aktorka Claire Bloom, napisała autobiografię zatytułowaną „Leaving a Doll’s House”(1996), w której przedstawiła Rotha jako domowego tyrana, niezdolnego do nawiązania ciepłej, rodzinnej relacji z jej córką. On, w odpowiedzi, wykreował Eve Frame, żonę, która niszczy męża, publikując biograficzną powieść. Podwójny były mąż szybko stał się dyżurnym mizoginistą atakowanym przez feministki, które nie godzą się na przedmiotowo-pornograficzny sposób traktowania kobiety, na supremację męskiego spojrzenia, które czyni kobietę przedmiotem (nigdy podmiotem) erotycznej fascynacji („Duch wychodzi”, 2010).