Prawdziwa barwa Europy

Co łączy wszystkie stare miasta Europy? Co mają ze sobą wspólnego dostojne wieże katedr i pomniki rycerzy w Budapeszcie, Pradze, Wiedniu, Belgradzie, czy Londynie? To patyna – specyficzny kolor Europy, który stał się tytułem jednej z najbardziej cenionych powieści norweskiego pisarza Daga Solstada. „Patynozielone!” nie jest jednak opowieścią o prawdziwej barwie starego kontynentu, ale o jej symbolicznym znaczeniu, o człowieku zdeterminowanym rolami narzuconymi mu przez jego poprzedników, o wojnie z formą i konflikcie młodości ze starością. To proza godna Gombrowicza i w istocie nim zainspirowana. Solstad zmierzył się z legendą twórcy „Ferdydurke”. W efekcie stworzył swoją własną legendę.

Pierwsze wydanie „Patynozielonych!” miało miejsce w 1969 roku. Do Polski trafiło po blisko czterdziestu latach, dzięki wydawnictwu Smak Słowa, które publikuje prozę norweskiego pisarza. Tak długi okres oczekiwania na książkę Solstada może wydawać się zaskakujący, biorąc pod uwagę fakt, że tak wyraźnie nawiązuje ona do twórczości polskiego „mistrza zrywania masek”. Na szczęście dla czytelników - ten błąd został wreszcie naprawiony.

W "Patynozielonych!" można odnaleźć te same ubrane w szaty satyry echa egzystencjalizmu i refleksje nad niedoskonałością ludzkiej natury, które prezntował nam Gombrowicz. Zamiast gęb, Solstad serwuje maski starości i młodości, które toczą ze sobą nieustanną walkę. Człowieka zdeterminowanego przez jego własny język zastępuje człowiek, którego określają formy narzucone mu przez społeczeństwo. Tożsamość staje się mitem, który tworzy indywidualna jednostka ludzka i z którego nigdy nie może się wydostać. W świecie „Patynozielonych!” bez tożsamości nie można żyć, a każda próba wyzwolenia się z mitu musi zakończyć się porażką.

Czytelnik obserwuje tą nieustanną walkę z formą na przykładzie dwudziestopięcioletniego norweskiego nauczyciela Geira Brevika. Akcja zostaje zawiązana w momencie, gdy Geir („starzec w ciele młodego człowieka”) spotyka sekretarkę Benedikte Vik („Kobietę Perfekcyjną”), która swoją urodą i sposobem bycia zmusza go do ponownego wtłoczenia się w formę narzuconą przez młodość. Do walki z Benedikte, Geir wykorzystuje jej nieciekawą współlokatorkę Brit Winkel, pragnąc by dziewczyna przywdziała maskę Benedikte i tym samym ośmieszyła symboliczną rolę Kobiety Idealnej, którą ona reprezentuje.

Sama konstrukcja powieści, brak wyraźnie oznaczonych dialogów i ram fabularnych, które ulegają przekształceniom prawie tak często, jak bohaterowie „Patynozielonych!”, mógłby w głowie czytelnika spowodować niemały chaos. Tak się jednak nie dzieje. Cytując Szekspira można by rzec, że w tym językowo-składniowym szaleństwie jest metoda. Taka bowiem struktura powieści, nadaje jej charakterystyczny rytm i sprawia, że czytelnik coraz głębiej i głębiej daje się wciągnąć Solstadowi w grę konwencją, formą i absurdem.

Pełno tu symetrii i opozycji, ukrytych namiętności, obnażonych nieautentyczności i schematów sytuacyjnych, które zostają przez Solstada zdekonstruowane z maestrią, jakiej nie powstydziłby się Michel Foucault, czy Jacques Lacan. „Patynozielone!” reprezentuje odkształconą rzeczywistość, której codzienne przejawy – wizyta w kinie, rozmowa telefoniczna, czy jazda pociągiem urastają do rangi rytuałów. Bohaterowie Daga Solstada na chwilę zrywają okowy rytuału, za moment jednak uczestniczą w nim na nowo. A wszystko to opisane zostaje z talentem, humorem i dużym dystansem do konwencjonalności. Czytelnikom pozostaje tylko sprawdzić, czy kolejne książki Solstada są utrzymane na tym samym, wysokim poziomie.

Dag Solstad, Patynozielone!, wydawnictwo Smak Słowa, Sopot 2010.