Rzygi, mocz i volvo

Jest akcja, są emocje, jest i suspens. Jak również jest trup będący klamrą spinającą fabułę. W sumie jest dobrze. „Zimna stal” Jensa Lapidusa spełnia podstawowe kryteria literatury kryminalnej, ale też wybiega nieco dalej.

Trzech zupełnie sobie obcych mężczyzn łączy pewne tajemnicze morderstwo. Zwłoki znalezione w piwnicach jednego ze sztokholmskich bloków stają się katalizatorem sprawiającym, że ich losy powoli zaczynają się przeplatać i wraz z rozwojem pędzącej w zatrważająco szybkim tempie akcji, zacieśniają się tak bardzo, że tylko kulminacyjne starcie bohaterów może je z powrotem rozplątać. Szkoda tylko, że są to postaci mało oryginalne. Bo kogo tu mamy?

Thomas jest policjantem, zwolennikiem stanowczej i brutalnej postawy wobec złodziei, narkomanów, dilerów, etc. Nadużywa przemocy i nie przebiera w środkach. Walcząc o porządek na ulicach Sztokholmu - miasta wódy, rzygowin i szczyn, sam ma nieczyste sumienie. Wyznaje uniwersalną zasadę, że cel uświęca środki. Ponadto jest żonaty, aczkolwiek nie najlepiej układają się jego małżeńskie sprawy, między innymi dlatego, że przedkłada obowiązki służbowe nad prywatne.

Niklas to napiętnowany traumatycznym dzieciństwem żołnierz. Dopiero powrócił z Iraku, gdzie walczył w szeregach prywatnej, amerykańskiej armii, wykonując zadania, których nie podejmowały się regularne oddziały US Army. W Iraku żył w zgodzie ze swoimi zasadami, a relacje z kolegami opierał o poczucie honoru, braterstwa i uczciwości. W rodzinnym kraju razi go wszechobecna obłuda, upadek obyczajów i brak szacunku dla kobiet. Dlatego też postanawia wziąć sprawy w swoje ręce.

Trzeci bohater - Mahmud, jest arabskim emigrantem mieszkającym całe życie w sztokholmskim blokowisku. Wychowany wśród ludzi biednych i sfrustrowanych, nauczony tylko walki o swoje prawa. Jego myśli zaprzątają sposoby na szybko i łatwo zarobione pieniądze, jak i również podobne dziewczyny i jeszcze szybsze samochody. Dla realizacji swych pragnień i interesów próbuje wkraść się do gangsterskiego półświatka poprzez współpracę z serbską mafią. Wszystkich trzech łączy jedna zasada: honor przede wszystkim.

Schematyczność bohaterów rekompensuje wartka akcja z zaskakującymi zwrotami. Nie ma tam miejsca na zbędne elementy poza jednym felerem - autor zdecydowanie nadużywa anglicyzmów. Każdy musi mieć "smajla", pieniądze funkcjonują wyłącznie jako "cash", interesy są "dealami", a zawodnicy "fighterami". Być może tak się wysławia szwedzki półświatek i jest to celowy zabieg autora, ale efekt jest sztampowy i pretensjonalny. W przetrawieniu tych ciężkich i banalnych zwrotów pomagają na szczęście smaczki rodem ze slangu szwedzko-arabskiego. Czytelnik natrafi tu na miło brzmiące i znaczące „cabrón”, „sharmuta”, „svenne” czy „aina”.

Pisarz bardzo krytycznie podchodzi do funkcjonującego w Szwecji systemu społecznego. Socjalne państwo miało zaopiekować się każdym obywatelem, wyciągnąć do niego pomocną dłoń i zapewnić godziwe życie. Z kart powieści wynika, że eksperyment mający zintegrować Szwedów z falą napływających emigrantów się nie powiódł. Budowane dla nich wielkie osiedla stały się gettami rodzącymi przestępczość, narkomanię i patologie społeczne. Z drugiej strony poznajemy, jak za fasadą bogatego i statecznego szwedzkiego społeczeństwa, szczycącego się daleko posuniętą emancypacją kobiet, kryje się przemoc i ich przedmiotowe traktowanie. Na dodatek, słynący z uczciwości i transparentności władzy kraj Alfreda Nobla, to także państwo faszystów, nieskutecznej policji i morderstw prominentnych polityków. Jens Lapidus daje bardzo gorzki obraz swej ojczyzny. Radykalnie odbiega on od wizerunku idyllicznej krainy lasów, jezior, pięknych blondynek i zdrowego trybu życia.

O drugim, ciemnym obliczu Szwecji możemy ostatnio w Polsce poczytać coraz więcej. Szwedzka literatura przestaje być kojarzona wyłącznie z twórczością Astrid Lindgren. „Zimna stal” jest drugą, po „Szybkim Cashu” książką Jensa Lapidusa i czeka nas jeszcze trzecia powieść. Razem stworzą Czarną Trylogię Sztokholmską.

Jens Lapidus, Zimna stal, wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2009.