Spojrzenia 2009. Nowa sztuka polska czyli sztuka wideo

Po raz kolejny zostały przyznane nagrody Fundacji Deutsche Banku dla współczesnych twórców polskich "Spojrzenia 2009". Nagrody przyznawane są co dwa lata, od 2003 roku. W poprzednich edycjach wygrywali: Elżbieta Jabłońska, Maciej Kurak i Janek Simon, a wśród uczestników byli tacy artyści jak Paweł Althamer, czy Monika Sosnowska. Co znamienne, nagradza się dwuletni dorobek artysty, a nie prace typowo przeznaczone na konkurs, dlatego też pokonkursowej w Centrum Sztuki WRO zarzucić można pewną fragmentaryczność.

Lista laureatów "Spojrzeń 2009" została ogłoszona 22 października w warszawskiej Zachęcie. Dzięki uprzejmości galerii od 29 stycznia do 3 kwietnia 2010 r. możemy oglądać prace nagrodzonych w Centrum Sztuki WRO we Wrocławiu. Komisja wyłoniła siedmiu laureatów: Olafa Brzeskiego, Wojciecha Bąkowskiego, Annę Konik, Annę Molską, Zorkę Wollny, Bognę Burską oraz Wojciecha Doroszuka. Warto podkreślić, że są to prawie wyłącznie artyści posługujący się medium filmowym. Wystawa we WRO nie jest jednak kopią tej z Zachęty. Ze względów technicznych zostały pokazane tylko niektóre prace, co miało bez wątpienia również wpływ na ich odbiór. O wiele ciekawsze np. byłoby pokazanie pozostałych filmów Bogny Burskiej zamiast  prezentowanych już we Wrocławiu, prac Wojtka  Doroszuka (większość konkursowych filmów Doroszuka była pokazywana na przełomie maja i czerwca w Awangardzie, na wystawie Special Features). Zrezygnowano także z  jedynej rzeźby, a właściwie instalacji, jaka została zaprezentowana w konkursie. Chodzi o pracę wrocławskiego artysty Olafa Brzeskiego. Brzeski jednak specjalnie dla centrum sztuki WRO przygotował wielkoformatową fotografię, która zawisła na fasadzie obok.

Laureat pierwszej nagrody i zdobywca 15-stu tysięcy euro, Wojciech Bąkowski, nie ukrywa, że jego działania to typowa sztuka dla sztuki. Cieszy się, że zostały docenione, ale jak sam mówi jest to sztuka, która: nie mizdrzy się do widza oraz nie jest użyteczna. Jury tak  uzasadnia wybór Bąkowskiego: Wojciech Bąkowski posiada nadzwyczajną zdolność do łączenia wizualnych obrazów o głębokim psychologicznym wyglądzie z poetyckimi elementami.Niewątpliwie animacje artysty są tego najlepszym przykładem.
Obraz Bąkowskiego zrealizowany wraz z Anną Molską pt. "Ukończono" nie jest ani łatwy ani przyjemny w odbiorze. Na dwóch zawieszonych obok siebie ekranach, widzimy trzech starszych mężczyzn, którzy poruszają się na czymś w rodzaju wózków inwalidzkich po pasie startowym lotniska. W tle słychać melorecytację Bąkowskiego, treść nawiązuje do kojących tekstów jakie można usłyszeć na taśmach relaksacyjnych. Czy widz czuje się zrelaksowany? No cóż, film zrodzony z tandemu Bąkowski-Molska do przyjemnych na pewno nie należy.
"Ukończono" nie najlepiej reprezentuje Bąkowskiego w ramach konkursu; o wiele lepsze są jego animacje. Jednak, jak podkreśla artysta, z akceptacją jury czy też nie, jego sztuka „i tak by była”. Bąkowski wychodzi więc ponad normy, pracuje dla siebie i zgodnie z własnym sumieniem, co procentuje główną nagrodą w "Spojrzeniach".

Anna Molska, która zdobyła drugą nagrodę Deutsche Banku i tym samym wybierze się na  trzymiesięczne stypendium w Villa Romana we Florencji, to najmłodsza laureatka "Spojrzeń 2009". W uzasadnieniu czytamy: W pracach artystki sztuka łączy się z pozaartystyczną rzeczywistością i otoczeniem.” Szkoda, że w przypadku Molskiej został pokazany jedynie jej film we współpracy z Bąkowskim, co trochę pozostawiło artystkę w cieniu i nie pozwoliło na dokładną analizę jej specyficznego stylu.
Prace wideo Molskiej głównie wpisują się w nurt społeczny. Interesuje ją specyfika ludu pracującego, którą przefiltrowuje przez swoją kamerę, nadając obrazom własny poetycki ton. Odnosząc się w swoich filmach do teorii sztuki czy literatury, interpretuje je na swoją modłę. "Tanagram", "Perspektywa zbieżna i rozbieżna" i inne prace zrealizowane jeszcze podczas studiów są bardzo interesującym przykładem polemiki ze sztuką wielkich artystów i teoretyków. Artystyczne działania Molskiej podkreślają jej silny indywidualizm i niezwykłą pomysłowość, a także wyczucie tematu dlatego trochę szkoda, że na wystawie konkursowej artystka występowała w duecie.

Sztuka wideo ma to do siebie, że bardzo często jest ciężkostrawna. W tym wypadku nie dziwi nagroda publiczności dla Wojtka Doroszuka za jego "Special Features" oraz filmy, które się na ten cykl składają m.in. : "Raspberry Days",  "Sümela Restaurant" czy "Cosy-Wasch". Doroszuk jako jedyny stara się jak najbardziej  przybliżyć widzowi fabułę. Jego filmy poruszają często trudne tematy: kwestie wyobcowania, seksualności, wykluczenia społecznego. Większość widzów rozumie ich przesłanie, ponieważ na poły przypominają dokument.
Wywołująca zwykle silne emocje Bogna Burska, tym razem nie stara się szokować widza. We WRO pokazano tylko jedno konkursowe wideo artystki pt. "12'30, found footage", w którym fragmenty znanych filmów, Burska zakrzywia na planie koła, zmieniając tym samym perspektywę. Warto się nad tym chwilę zatrzymać, gdyż artystka bardzo skrupulatnie dobiera filmowe części. Zestawia je wedle własnego klucza, chcąc wywołać konkretne reakcje.
Obecność Burskiej w konkursie, choć bez wątpienia jest jedną z ciekawszych artystek prezentujących swoje prace na wystawie, dla mnie samej wydaje się być trochę nieuzasadniona. Nie da się ukryć, że  jest  to artystka dojrzała, z silnym debiutem, o mocno ugruntowanej pozycji na rynku. Wydaje się, że w tym wypadku, choć wystaje przed szereg, na nagrodę również nie miała co liczyć.

Czasami przeszkadzał fakt, że prezentacja była niekompletna, w przypadku Anny Konik praca "Our Lady's Forever", powinna być wyświetlana na kilku ekranach symultanicznie. We Wrocławiu został pokazany tylko jeden ekran z filmem, co na pewno zmniejszyło siłę oddziaływania. Film Konik porusza tematykę inności i osamotnienia jednostki, wyalienowania w społeczeństwie. Jak łatwo się domyślić jest to obraz pesymistyczny i w gruncie rzeczy smutny.
Zorka Wollny zaprezentowała filmy wideo oraz ciekawy rodzaj nagrania pt. "Ballada na gmach Zachęty" (zrealizowany we współpracy z Anną Szwajgier), w której można usłyszeć kroki, rozmowy, dźwięki wydawane przez zwiedzających wystawę. Zorka stosuje w swoich pracach element zaskoczenia widza, bawi się sztuką, a jej prace często zawierają elementy komizmu lub absurdu jak w przypadku akcji "Mieszkam w IKEA". We WRO zaprezentowane zostały "Czarny film", wideo kręcone w ciemności, potęgowało strach i dyskomfort widza. Drugi film to "Sześć sylwetek na tle kolekcji", performans wykonany w Muzeum Sztuki w Łodzi. Obserwujemy ludzi poruszających się tanecznym krokiem w przestrzeni galeryjnej.

Wystawa "Spojrzenia 2009", chociaż we WRO niekompletna, pokazuje, że widz dla artystów nie ma wielkiego znaczenia. Skupieni na sobie, uprawiający sztukę dla sztuki, często męczą nas nadinterpretacjami, bijącym z ekranu pesymizmem i brakiem składni filmowej, co niestety nie przekłada się często na wartości artystyczne.
Wydaje się wyjątkowo trudnym zrobienie filmu, który zainteresuje odbiorcę, będzie posiadał walory artystyczne, bez wszechogarniającego pesymizmu, myśli o przemijaniu, śmierci, trudzie pracy twórczej itp. We WRO brakowało mi najbardziej odzwierciedlenia na ekranach barwnej psychiki artystów. Filmy były tak naprawdę mało innowacyjne, o silnej wymowie pesymistycznej i raczej odrzucające.  Łatwo zauważyć, że polskie wideo zamiast dostarczać walorów estetycznych czy artystycznych,  najczęściej po prostu bada wytrzymałość i cierpliwość widza.
 
Nowa sztuka polska to sztuka wideo, promują ją galerie i kuratorzy i to właśnie dzięki niej zaistnieć obecnie najłatwiej. Obraz jest szybki, a siła przekazu może być większa niż w przypadku choćby malarstwa. Jednak czy w ostatnim czasie na tym polu zrobiono coś co mogło nas zaskoczyć, zafascynować wzruszyć lub choćby coś co pozostanie w pamięci na dłużej? Przyglądając się nowej konkursowej wystawie "Spojrzenia 2009" niestety śmiem w to wątpić.