Uwolnić się od Afganistanu

Życie kobiet w świecie islamu to temat, który nie tylko intryguje, ale także wzbudza niemałe kontrowersje. Dla Europejczyków stereotypowa muzułmanka to kobieta we wszystkim posłuszna swojemu mężowi, zasłonięta czadarem lub burką, najczęściej ukryta w domu lub w haremie. Mariam Notten i Erica Fischer przełamują stereotyp, pokazując, że afgańskie kobiety potrafią walczyć o swoją godność i niezależność, przeciwstawiając się wrogiemu systemowi własnymi sposobami. „Wybrałam wolność” to opowieść o tych, które mają dość ukrywania się i wszystkimi siłami starają się zdobyć respekt i szacunek dla siebie samych.

Mariam Notten urodziła się w 1948 roku w Afganistanie, z którego w wieku dziewiętnastu lat wyemigrowała do Niemiec. „Wybrałam wolność” jest tak naprawdę mieszanką jej własnych przeżyć, a także opowieści innych afgańskich kobiet, które poznała w swoim rodzinnym kraju i na emigracji. W wątki autobiograficzne wpleciona została pewna doza fikcji. Relacjom i opowieścią Notten literackie szlify nadała Erica Fischer, znana polskim czytelnikom z książek „Aimee i Jauguar. Historia pewnej miłości. Berlin 1943” oraz „Droga do nieba”. Obie panie razem skonstruowały opowieść o losach jednej z afgańskich rodzin. Narratorką uczyniły Malalai – dziewczynę, która podobnie jak Mariam Notten, w młodym wieku wyemigrowała do Berlina. To ona opowiada o niezwykłych kobietach ze swojego rodu, które nie zawsze były jedynie ofiarami, niejednokrotnie walcząc z mężczyznami tą samą bronią, której użyto przeciwko nim.

Powoli historia jednej rodziny ewoluuje w narrację o przemianach, jakie zaszły w Afganistanie na przestrzeni ostatnich stu lat. Nieustannie na kartach książki dochodzi do zderzenia nowoczesności z konserwatyzmem. Dzieje się to często w sąsiednich domach, z których jeden realizuje feudalny model życia, zaś drugi jest jego zupełnym przeciwieństwem. Autorki walczą z czarno-białą wizją społeczeństwa afgańskiego, pragnąc doprowadzić do tego, by Afganistan jawił się nie tylko jako zacofany kraj, w którym talibowie natrafili na podatny grunt. Pokazują bogactwo kultury, która niszczona jest przez ekstremistów i fundamentalistów.

„Wybrałam wolność” to także opowieść o kulturze zachodniej, z perspektywy człowieka z innego kręgu kulturowego. Mariam Notten i Erica Fischer pokazują, że tzw. „cywilizowana Europa” także jest kopalnią barbarzyńskich zwyczajów, społeczeństwo klasowe wcale nie odeszło do lamusa, a równouprawnienia często doświadczyć można tylko w teorii. Zderzenie kultur zawsze bywa bolesne. Ta książka nie jest wyjątkiem. Celem autorek było jednak nie tyle wyostrzenie różnic, ale zwrócenie uwagi na sprawy, które zarówno w szeroko pojętej Europie jak i w Afganistanie, należy zmienić po to, by móc być dumnym z miejsca własnego urodzenia.

Proza Notten i Fischer bogata jest w wątki emigracyjne. Wyjazd Malalai do Berlina staje się przyczynkiem do poruszenia niełatwego tematu, jakim jest życie muzułmanki na obczyźnie. Autorki piszą o podejrzliwości i niechęci obecnej w relacjach medialnych, szczególnie po wydarzeniach 11 września, które często są krzywdzące i niesprawiedliwe. W swojej powieści poddają jednak krytyce również rodaków głównej bohaterki, którzy niejednokrotnie sami doprowadzają do powstania takiego obrazu Afgańczyków, jaki jest obecny w mediach. Powszechna nagonka nierzadko doprowadza do tego, że można znienawidzić swój kraj i wyprzeć się własnej tożsamości.

Malalai, żeby pokochać swój kraj, musiała się od niego uwolnić. Musiała go porzucić, by móc do niego powrócić. Wreszcie musiała się go wyprzeć, po to, aby na nowo go pokochać.

Mariam Notten, Erica Fischer, Wybrałam wolność. Historia pewnej afgańskiej rodziny, wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2010