Zadumajmy się

„Zbrodnia i kara”, „Łagodna”, „Franz Kafka” – to tylko nieznaczny skrawek twórczości animacyjnej Piotra Dumały. Unikalna technika obrazów skrobanych na płytach gipsowych dostarczyła reżyserowi światowego uznania. Artysta wychodzi z getta animacyjnego ku filmowi fabularnemu. Owym debiutem Dumała wyprowadza nas w „Las”…

Metodą zdjęć poklatkowych zrealizowany jest tylko wstęp. A dalej? Owiani mglistą poświatą, pośród masywnych drzew, w półmroku, przy akompaniamencie dźwięków natury Ojciec (Stanisław Brudny) i Syn (Mariusz Bonaszewski) brną przez chaszcze. Wędrowców nie tylko obserwują wierzchołki sosnowych czy świerkowych mutantów, szpieguje ich też wielka jaszczurka. Rodziciel, przewodnik w ciemnym kapoku, z pakowną torbą na ramieniu, wytycza drogę, kosturem badając gęstwinę. Przygarbiony Syn – niby dorosły człowiek, a kurczowo trzyma się opiekuna, z trudem dotrzymując mu kroku. Nie otrzymujemy żadnych faktów, didaskaliów odtajniających historię życia obu panów.

Plątanina gąszczy współwystępuje ze swoim lustrzanym odbiciem. W niewielkiej izdebce Syn opiekuje się bezwładnym, umierającym Ojcem. Mentor z leśnego szlaku leży teraz słaby, w „pampersie”, niczym bezbronne dziecko. Proste czynności rozciągnięte w kadrze stają się rytuałami. Syn obmywa przekwitłe ciało Ojca, to go podnosi, to znów kładzie. Kilkanaście razy podgrzewa posiłek, mając nadzieję, że tym razem nestor się obudzi i dokończy strawę. Sen, zawieszenie miedzy życiem a śmiercią, wiedzie prym. Zniedołężniały i gasnący Ojciec jednak odrzuca Syna.

Ascetyczne wnętrze – w którym zgromadzone rekwizyty stają się intencjonalną materią – harmonizuje z całokształtem estetycznym. Na ścianie pokoiku widnieje szkic lasu, w który, od czasu do czasu, płynnie wkraczamy. Ojciec bywa surowy w stosunku do jedynaka, np. wymierza mu policzek. Zabija węża, co wywołuje obrzydzenie Syna. Rozpalają ognisko, toczą nieustanną walkę, zarówno w leśnym półcieniu, jak i w przestrzeni czterech ścian.

Oba wątki przebiegają równolegle, ale w przeciwnych kierunkach. W pewnych miejscach zachodzą na siebie, unaoczniając się w kulminacjach. Zależność na linii ojciec–syn intensyfikuje się w scenach nawiązujących do opowieści biblijnej o Abrahamie i Izaaku. Ojciec–przewodnik, poprzez swój ostateczny czyn, dokonuje aktu ofiary, który ma przynieść oczyszczenie. W finałowych sekwencjach okazuje się, że dwie płaszczyzny nie pozostają całkowicie niezależne, leitmotivy przenikają z jednej historii do drugiej.

Estetyka i symbolika wydarzeń w borze czepie z mitycznych wierzeń, rytuałów indiańskich, przez co las istnieje jakby poza czasem. Brak konkretnej przestrzeni nadaje uniwersalny wymiar opowieści spowitej metaforą. Reżyser nie zaprzecza, że w czasie realizacji, opierał się na własnych przeżyciach związanych ze stratą ojca i matki. Zdjęcia w pokoiku kręcono w rzeczywistym mieszkaniu rodziców Dumały.

„Lasowi” niewrogie są analogie z kinem niemym. Czarno-białe zdjęcia Adama Sikory magnetyzują prostą, a zarazem zagadkową plastycznością. Obrazy naszkicowane precyzyjną ręką i solidnym ołówkiem akcentują artystyczną, egzystencjalną poetykę filmu. Muzyka Pawła Szymańskiego nie narzuca się, nie wybija widzów z kontemplacyjnego rytmu. Aktorstwo Stanisława Brudnego i Mariusza Bonaszewskiego również pozostaje w tonie powolnej narracji.

Dzieło Dumały wpisuje się w nurt artystyczny, jakiego w polskiej kinematografii jeszcze nie skosztowaliśmy. Owa odmienność polaryzuje publiczność – i słusznie. Z „Lasem” niełatwo się oswoić, a jeszcze trudniej zinterpretować filmowy twór. Rzeczywistość, surrealistyczna wizja, czy senna mara – polisemia możliwych wykładni prześladuje w nieskończoność. Istotniejszą sferą są relacje między Ojcem a Synem, problematyka przemijania, wiecznej tułaczki. Dumała poetycko i metaforycznie kreśli treści z pozoru banalne, monotonne, a jednak tak niewytłumaczalnie poruszające.

Las, reż. P. Dumała, dystr. Stowarzyszenie Nowe Horyzonty, 2009.